LỊCH SỬ ĐI LẠI: THÔNG TIN QUAN TRỌNG TRONG XỬ TRÍ BỆNH LÂY NHIỄM

Lịch sử đi lại (travel history) là thông tin quan trọng giúp cho thầy thuốc chẩn đoán các bệnh lây nhiễm. Trong các khuyến cáo phòng bệnh dịch Ebola từ Cộng hòa Dân chủ Congo tháng 5/2026, cơ quan y tế các nước đều kêu gọi người bệnh khai báo lịch sử đi lại để giúp họ chẩn đoán và có các biện pháp phòng ngừa phù hợp nhằm hạn chế lây lan, nếu cần. Thực ra, lịch sử đi lại là một phần bắt buộc mà thầy thuốc phải khai thác khi hỏi bệnh, không đợi người bệnh tự khai. Nhưng đó chỉ là vế thứ nhất, chưa phải là tất cả câu chuyện. Bệnh nhân tự kể hay thầy thuốc khai thác được lịch sử đi lại chỉ là “điều kiện cần”, nhưng chưa đủ. Thầy thuốc có dùng những thông tin ấy vào cân nhắc chẩn đoán và xử trí của mình hay không là vế thứ nhì, là “điều kiện đủ” của câu chuyện. Đây không phải là chuyện lý thuyết giả định. Thực tế đã có trường hợp như vậy, nổi tiếng trên toàn thế giới khiến những ai quan tâm đến bệnh Ebola đều biết đến. Trong vụ dịch Ebola năm 2014 ở Châu Phi, một người đàn ông đi từ Monrovia (thủ đô Liberia) đến Texas, Hoa Kỳ. Mấy ngày sau khi đến Hoa Kỳ ông bị sốt nhẹ, đau bụng, nhức đầu. Ông đến bệnh viện khám, có khai rằng ông từ Châu Phi mới tới; thông tin này được người điều dưỡng nhận bệnh ghi vào hồ sơ, nhưng sau đó nó không được bác sĩ sử dụng để cho y lệnh xét nghiệm tầm soát Ebola và có biện pháp cách ly cần thiết. Bệnh nhân được bác sĩ cho toa về. Hai ngày sau bệnh trở nặng, người nhà gọi xe cấp cứu đưa trở lại bệnh viện, lúc ấy mới xét nghiệm Ebola. Đây là bệnh nhân đầu tiên được chẩn đoán Ebola trên đất Hoa Kỳ.

Không riêng gì Ebola hay Hantavirus việc khai thác lịch sử đi lại mới quan trọng. Ở Việt Nam, sốt rét là một bệnh nhiễm nguy hiểm mà thông tin về lịch sử đi lại cũng cực kỳ quan trọng. Hồi trước, khi sốt rét còn là một bệnh phổ biến tại Việt Nam, thì những thông tin của bệnh nhân về nghề nghiệp, nơi sống, những chỗ đi lại gần đây có thể là đầu mối để dẫn đến chẩn đoán bệnh sốt rét một cách dễ dàng. Tôi còn nhớ một người đàn ông bị sốt và vàng da, được chuyển đến từ tuyến trước với chẩn đoán “Viêm gan siêu vi”. Hỏi ra mới biết người này từ một thành phố lớn được bạn rủ vào Sài Gòn đi săn thú trong rừng Mã Đà, là địa điểm nổi tiếng nhiều sốt rét. Một phết máu ngoại biên được thực hiện ngay, và chẩn đoán sốt rét falciparum được xác định sau chừng 15 phút. Ngày nay (2026) sốt rét đã trở thành một bệnh hiếm tại Việt Nam. Sốt rét mắc tại Việt Nam (sốt rét nội địa) cực kỳ ít gặp, đa phần là sốt rét nhập cảng, do bệnh nhân mắc bệnh từ nước ngoài (chủ yếu từ Châu Phi), trên đường về/ hoặc về nước được một thời gian thì phát triệu chứng. Những trường hợp này nếu bệnh nhân không tự khai báo lịch sử đi lại từ Châu Phi, và thầy thuốc không hỏi lịch sử đi lại của người bệnh, thì bệnh sốt rét dễ bị bỏ sót, từ đó dẫn tới chẩn đoán muộn lúc đã xuất hiện nhiều biến chứng nguy hiểm.

Do vậy mới nói, lịch sử đi lại cung cấp nhiều thông tin về dịch tễ quan trọng cho việc chẩn đoán và xử trí bệnh lây nhiễm, dù là Ebola, Hantavirus, sốt rét, hay bất cứ bệnh dịch mới nổi nào khác. Mong rằng cả hai phía người bệnh và người chữa bệnh cùng coi trọng những thông tin này để bệnh được chẩn đoán kịp thời, các biện pháp phòng lây nhiễm được áp dụng đúng lúc, tránh những biến chứng cho người bệnh, và hạn chế tổn thất cho cộng đồng.